Dag 3 Wake Up Tour Fukushima: spookstad, 'no return-zone' en een brandschoon bos

Onze vorige blogs over de Wake Up Tour gemist?
Hier stellen we de deelnemers aan je voor.
Hier lees je het verslag van dag 1.
Hier lees je het verslag van dag 2.

Dag 3 van de Wake Up-Tour naar Fukushima bracht ons vandaag dicht bij de ontplofte kernreactor. Het werd een surrealistische ervaring, met zelfs een ritje door een afvalverbrandingsinstallatie.
Overigens een nieuwtje: Het Klokhuis reisde vandaag met ons mee. Het tv-programma voor kinderen maakt één of twee uitzendingen over de kernramp in Fukushima.

De straling loopt op

Met de bus gingen we van Iwaki naar Tomioka, een plaats op 10 kilometer afstand van de kernreactor. Hier woonden 16.000 mensen, maar deze zijn allemaal geëvacueerd na de aardbeving, tsunami en kernramp. Onderweg zagen we op de dosimeters dat de straling geleidelijk opliep. Ook waren er de eerste signalen van de opruimwerkzaamheden: enorme lappen grond zijn afgegraven. De grond die wordt afgegraven, wordt opgeslagen in grote zwarte zakken en rond Tomioka liggen er enorme stapels van. Verspreid over de hele regio zijn het miljoenen zakken vol met besmette grond, puin van gesloopte huizen en andere radioactieve rommel.

Spookstad Tomioka

Eenmaal in Tomioka werd het surrealistisch. Een deel van de stad mag weer worden bewoond, maar slechts enkele honderden van de 16.000 inwoners keerden terug. De rest wil niet en vertrouwt de overheid niet die zegt dat het wel kan. Het is nu een spookstad. Overal verlaten en vervallen huizen en scholen, door onkruid overwoekerde auto’s en eigenlijk de enige mensen die we zagen, waren mensen die werkten aan het opruimen van de vervuiling. De voormalige winkelstraat van Tomioka is uitgestorven, alles is halsoverkop achtergelaten. We zagen een kledingzaak waarin alle kleding nog op de paspoppen zat; in 7 jaar tijd is dat niet meer aangeraakt.

No return-zone

Helemaal raar werd het bij de ‘no-return-zone’. Een straat die midden door Tomioka loopt, is nu de grens. Aan de ene kant mogen mensen wonen, aan de andere kant niet. Een soort vangrail is de enige barrière. Je kunt er makkelijk overheen stappen. Die grens schijnt niet echt op basis van meetgegevens te zijn gebaseerd. Het is simpelweg makkelijker om langs wegen en rivieren grenzen te trekken. Van onze Japanse begeleiders begrepen we dat de overheid wil proberen of er over een jaar of 10 toch mensen in de ‘no return-zone’ kunnen wonen. Daarom noemt de overheid dit nu de zone ‘waar het moeilijk is om naar terug te keren…’

Mondkapje en slofjes om schoenen

We liepen zeker niet zomaar rond. Van de organisatie kregen we mondkapjes en plastic slofjes om de schoenen. Dat is vooral om te voorkomen dat we deeltjes inademen. Die deeltjes kunnen in het lichaam langere tijd voor hogere straling zorgen waardoor gezondheidsrisico’s toenemen. Het is niet te zeggen waar de deeltjes liggen en daarom raadde Green Cross International dit aan. Ook kregen we na afloop speciale zakken om onze kleren in te doen. Die kunnen we dan gescheiden in de koffer meenemen en de kleren thuis wassen.

Joris van Dorp, de voorstander van kernenergie die met ons mee is, droeg geen mondkapje. Volgens hem is dat volgens de protocollen niet nodig. Peer de Rijk, de tegenstander van kernenergie, droeg dit mondkapje en de slofjes om de schoenen wél. Volgens hem is het inademen van de deeltjes een reëel risico.

Een bos zonder bladeren en takjes

We stuitten ook op een merkwaardige test. In een bos ruimden enkele mensen in beschermende kleding alle bladeren en takjes op. De bodem was helemaal leeg geveegd met simpele dingen als een bladhark, de bladeren en takjes gingen in grote zakken naar een opslagterrein. Zo wil de overheid ontdekken of hierdoor de straling afneemt. Veel van de schoonmaakacties tot nu toe zijn namelijk uitgevoerd in de bebouwde kom en bijvoorbeeld natuurgebieden zijn allemaal nog besmet. 

Met de bus in een afvalverbrandingsinstallatie

Daarna stopten we bij een grote afvalverbrandingsinstallatie. Veel van die grote zakken met besmet afval en puin worden hier verwerkt. Eerst wordt alles gesorteerd, voor een deel met de hand. De brandbare onderdelen worden in een oven op 850 graden Celsius verbrand. De as neemt namelijk minder ruimte in dan het puin zelf. De radioactieve as wordt tijdelijk opgeslagen, maar die opslag zit bijna vol. Ook blijft er niet-brandbaar afval over. Het afval met een hoge straling wordt weer ergens anders tijdelijk opgeslagen, het minder radioactieve spul wordt gedumpt. De as wordt ook weer in een andere tijdelijke opslag geplaatst, totdat er een definitieve oplossing voor is bedacht.

We mochten met de bus door de fabriek rijden. De airco moest uit, we moesten mondkapjes dragen en onder geen beding ramen openen. Bij het verlaten van de fabriek werd de bus aan de buitenkant gecontroleerd op straling door personeel in beschermende pakken en gasmaskers op.

Persoonlijke verhalen

Vandaag spraken we drie inwoners van de regio over wat zij meemaakten tijdens de aardbeving, tsunami en kernramp. 
Mevrouw Aoki leidt twee storytelling-groepen waarin meer mensen vertellen over de gevolgen van de kernramp voor hun leven. Zij woonde in een andere plaats en ving vluchtelingen uit Tomioka op. 
Zij vertelde dat mensen kort na de tsunami massaal vluchten, maar dachten dat ze binnen een paar dagen weer terug konden. Merkwaardig was dat verkeersagenten toen al beschermende kleding en gasmaskers droegen. Zij wisten dat de situatie in de kerncentrale al kritiek was, nog vóór de ontploffing. Maar de inwoners wisten van niks.
Dat ze huis en haard moesten achterlaten, heeft volgens mevrouw Aoki veel effect gehad op de mensen. Ineens was het leven dat zij kenden voorbij. De enige mensen die nu terugkeren, zijn ouderen. Kinderen en jongeren durven niet – daarvoor zijn de gezondheidsrisico’s ook groter – en dat zorgt voor erg scheve bevolkingssamenstelling met alle problemen van dien.
Volgens haar moet de plaats helemaal opnieuw worden opgebouwd, maar is dat erg lastig. En over kernenergie is ze duidelijk: de risico’s als het misgaat zijn groot en volgens haar is een door mensen gebouwde centrale nooit honderd procent veilig. Daarom wil zij geen kernenergie meer.

Reacties deelnemers Wake Up Tour

Reactie Joris van Dorp, voorstander van kernenergie


“Het was een heftige dag”, zegt Joris van Dorp, voorstander van kernenergie, terug bij het hotel. Vooral de persoonlijke verhalen vond hij aangrijpend. “Ik heb een hoop om te verwerken.”
Hij vindt dat er wisselende signalen worden afgegeven. “Er wordt aangeraden een mondkapje te dragen, maar er wordt ook gezegd dat je je geen zorgen hoeft te maken. Wees daar duidelijk over.”
Hij vindt dat er geen gevaar is en dat de evacuatie ook niet nodig was. Hij verwijst daarvoor naar internationale normen van de IAEA die volgens hem laten zien dat het stralingsniveau in de regio niet gevaarlijk is. Het dragen van een mondkapje vindt hij niet goed naar inwoners toe. Dan blijft volgens hem het stigma in stand dat er toch iets aan de hand is met het gebied en dus ook de mensen.
In de fabriek droeg hij wel een mondkapje. “Dat was verplicht. Bovendien vind ik dat je voorzichtig moet zijn als er sprake is van waanzin op industriële schaal. Er kan zomaar iets mis gaan.”

Reactie Peer de Rijk, directeur van WISE en tegenstander van kernenergie

Peer de Rijk vond de dag ook heftig. Vooral het bezoek aan Tomioka, waar hij enige tijd alleen rondliep. “Het is goeddeels verlaten, een spookstad. Dat ken ik van Tsjernobyl, maar in een geavanceerd land als Japan gebeurt hetzelfde. Ik kon een beetje invoelen hoe het is om alles halsoverkop te moeten achterlaten, dat heeft grote impact. Het illustreert hoe hopeloos de situatie kan zijn en wat voor idiote dilemma’s er ontstaan bij kernenergie. Wanneer evacueer je, wanneer kunnen mensen terug? En als je wil dat mensen terugkeren, moet je alles op alles zetten om de radioactiviteit te verminderen. Dat betekent dus alles afgraven, maar dat kan helemaal niet. Hoe leg je dat uit aan de bevolking? Japan is er niet in geslaagd deze technologie onder controle te krijgen. En dat weet ik dat er veel andere landen zijn waar het nog slechter is georganiseerd.”
De evacuatie was volgens hem wél echt nodig om te voldoen aan de internationale afspraken. De norm voor een normale situatie voor doorsnee inwoners werd en wordt overschreden, zegt Peer. Volgens hem gebruikt onder anderen Joris een norm die geldt voor mensen die na een kernramp het gebied opruimen of op een andere manier door hun werk vaker aan straling worden blootgesteld. Dan is het toegestaan tijdelijk meer straling te krijgen, zegt Peer. Maar die norm wordt nu toegepast op gewone inwoners. “En zonder evacuatie is er ook stress en dergelijke, en hogere straling. Hoe pakt dat dan uit? De autoriteiten kunnen het nooit goed doen.”

Reactie Arthur Vermeulen, directeur Windenergie bij Pure Energie

“Je kunt een uur rondrijden door een gebied en overal de gevolgen zien van de rampen en de maatregelen van de overheid”, zegt Arthur Vermeulen. “Erg indrukwekkend. Spookstad Tomioka vond ik het meest ontluisterend. Ik vraag mij in alle ernst af of de maatregelen – de evacuatie - misschien erger zijn geweest dan de straling zelf. Maar als zo’n ramp gebeurt, heb je weinig tijd om na te denken en veeg je het gebied uit voorzorg leeg. Dat snap ik ook. Maar misschien konden mensen eerder terugkeren? Nu bouwen ze ergens anders al een heel leven op. Ik snap dat dan terugkeren niet aantrekkelijk is en helemaal niet als er ook een soort Berlijnse muur in jouw woonplaats staat. Ik vind het lastig om er een mening over te hebben, omdat ik ook niet alles weet over kernenergie en straling. We hebben namelijk ook nog het probleem van klimaatverandering en behoefte aan energie. Kernenergie komt op mij over als ‘bigger than life’, het ontgroeit ons als soort. Het voelt alsof we spelen met vuur. Maar kolencentrales vind ik nog enger!”